Chúng ta đang sống ở thế kỷ 21, kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo, của những chuyến du hành vào không gian và những bản tuyên ngôn về nhân quyền rực rỡ. Người ta gọi đây là thời đại văn minh đỉnh cao. Nhưng nếu bóc tách lớp vỏ bóng bẩy của công nghệ và những bộ vest sang trọng, liệu bản chất của xã hội loài người có thực sự khác biệt so với thời kỳ ăn lông ở lỗ?
XÃ HỘI VĂN MINH HAY CHỈ LÀ SỰ NGỤY TRANG CỦA “LUẬT RỪNG”?
Từ hang đá đến cao ốc: Hình thái thay đổi, bản chất đứng yên
Hàng nghìn năm trước, tổ tiên chúng ta dùng rìu đá để tranh giành hang động và nguồn nước. Kẻ mạnh hơn, hung hãn hơn sẽ có quyền sinh sát. Ngày nay, chúng ta không dùng rìu đá, chúng ta dùng thuật toán, dùng đòn bẩy tài chính và những lệnh trừng phạt kinh tế.
Nhưng hãy nhìn kỹ mà xem: Luật chơi vẫn thế. “Cá lớn nuốt cá bé” không còn là một câu ngạn ngữ cổ, nó là dòng máu chảy xuyên suốt trong huyết quản của lịch sử nhân loại. Dù xã hội có được dán nhãn là “văn minh“, thì thực tế vẫn là một cuộc chơi mà ở đó, kẻ mạnh luôn tìm cách định nghĩa lại “đạo đức” và “công lý” để phù hợp với lợi ích của chính mình.
Trong một tập thể nhỏ, đó là sự chèn ép của những nhóm lợi ích, là chính trị văn phòng nơi kẻ có quyền lực thao túng những người yếu thế. Ở quy mô lớn hơn, đó là sự thôn tính của các tập đoàn khổng lồ đối với các doanh nghiệp khởi nghiệp non trẻ. Bản năng thống trị chưa bao giờ biến mất, nó chỉ được tinh vi hóa dưới những cái tên mỹ miều như “cạnh tranh chiến lược” hay “tối ưu hóa thị trường”.
Khi quyền lực quốc gia vượt lên trên luật pháp quốc tế
Cái gọi là “văn minh” trở nên nực cười nhất khi chúng ta nhìn vào bức tranh địa chính trị toàn cầu. Hãy nhìn vào những gì mà các cường quốc đang làm.
Lấy ví dụ về Mỹ – quốc gia luôn tự hào là ngọn hải đăng của dân chủ và tự do. Nhưng thực tế thì sao? Khi lợi ích quốc gia bị đe dọa, hay đơn giản là khi họ muốn đạt được một mục đích kinh tế nào đó, họ sẵn sàng mang quân và vũ khí đi nửa vòng trái đất để “thiết lập lại trật tự”. Việc một cường quốc tự cho mình cái quyền can thiệp vào nội bộ, thậm chí truy quét nguyên thủ của một quốc gia khác ngay tại thủ đô của họ – như trường hợp của Venezuela – là minh chứng rõ nhất cho việc “kẻ mạnh mới là kẻ có lý”.
Chúng ta nói về luật pháp quốc tế như một sợi dây ràng buộc sự hung hăng, nhưng thực tế, sợi dây đó dường như chỉ dành để trói những quốc gia nhỏ bé và yếu thế. Với những quốc gia đứng đầu chuỗi thức ăn, luật pháp chỉ là một công cụ ngoại giao, một chiếc áo khoác để che đậy những toan tính thực dụng về dầu mỏ, về vị thế địa chính trị và về sự bành trướng quyền lực.
Sự “tiến hóa” của những kẻ chèn ép
Kẻ mạnh ngày nay không nhất thiết phải lộ diện với cơ bắp cuồn cuộn hay súng đạn trên tay. Họ có thể ngồi trong những phòng họp máy lạnh, ký vào những bản hợp đồng mang tính áp đặt hoặc tung ra những thông tin thao túng thị trường.
Kẻ yếu ngày nay không chỉ là người nghèo về tiền bạc, mà là người thiếu công cụ để bảo vệ mình trong một thế giới đầy rẫy sự lừa lọc tinh vi. Khi một quốc gia lớn áp đặt các lệnh cấm vận lên một quốc gia nhỏ, hàng triệu người dân thường sẽ rơi vào cảnh lầm than. Đó có phải là văn minh? Hay đó chỉ là một hình thức “đánh trận” kiểu mới, nơi máu không đổ trên chiến trường nhưng nước mắt rơi trong từng căn bếp?
Sự chèn ép này được hợp thức hóa bằng những lý do rất “nhân văn”: vì an ninh chung, vì quyền con người, vì chống khủng bố… Nhưng đằng sau những mỹ từ đó, mục tiêu cuối cùng vẫn luôn là: Ai sẽ nắm giữ chiếc bánh lớn hơn?
Chúng ta đang đi về đâu?
Nhìn vào thực tại này, tôi không khỏi cảm thấy một sự chua chát cho danh xưng “con người”. Chúng ta thông minh hơn, nhưng dường như không tử tế hơn. Chúng ta xây dựng được những tòa nhà cao chọc trời, nhưng lại không thể xây dựng được một mặt bằng phẳng cho sự công bằng thực sự.
Bản chất của con người là khao khát quyền lực và sự an toàn, và sự an toàn tuyệt đối nhất thường đến từ việc đứng trên đỉnh cao để nhìn xuống những kẻ khác. Chính bản năng này đã khiến “luật rừng” tồn tại bền bỉ qua mọi thời đại. Nếu chúng ta không nhìn thẳng vào sự thật thô ráp này, chúng ta sẽ mãi mãi bị ru ngủ trong những ảo tưởng về một thế giới đại đồng không có áp bức.
Ánh sáng cuối con đường
Giáo dục không nên chỉ dạy cách để “thành công” và vượt qua người khác, mà cần dạy về sự thấu cảm và trách nhiệm đối với kẻ yếu. Văn minh thực sự không được đo bằng tốc độ của internet hay sức mạnh của vũ khí hạt nhân, mà được đo bằng cách xã hội đối xử với những người và những sinh vật nhỏ bé khác không có khả năng tự bảo vệ mình.
Hàng nghìn năm trôi qua, chúng ta đã tiến hóa về thể xác và trí tuệ. Đã đến lúc, chúng ta cần một cuộc cách mạng về linh hồn để từ bỏ cái “luật rừng” đã đeo bám bấy lâu. Chỉ khi đó, xã hội loài người mới thực sự xứng đáng với cái tên “văn minh”.
